Το άρθρο δημοσιεύθηκε στα Ψυχο-γραφήματα.
Τα παιδιά χρειάζονται κίνητρο
Κάποτε, στα πλαίσια του προγράμματος κατ’ οίκον υποστήριξης της Home-Start Ελλάς, βρέθηκα σε σπίτια μεταναστών για να βοηθήσω τα παιδιά τους στο μάθημα της Γλώσσας. Τα ελληνικά δεν ήταν η μητρική γλώσσα των γονιών τους και είχαν δυσκολίες. Μου ήταν όμως αδύνατον να χρησιμοποιήσω τα σχολικά βιβλία. Τότε ρώτησα τα παιδιά:
«Θέλεις να φτιάχνουμε μαζί ιστορίες και εσύ να γράφεις;»
Και έτσι ξεκινήσαμε. Έγραφαν, διορθώναμε τα λάθη και, χωρίς να το περιμένω, ανακάλυψα μια ψυχο-εκπαιδευτική μέθοδο, που εδώ και δέκα χρόνια εφαρμόζω σε πολλά και διαφορετικά πλαίσια ατομικά και κυρίως ομαδικά.
Μέσα από τις ιστορίες τα παιδιά αποκτούν κίνητρο να χρησιμοποιήσουν τον λόγο, νιώθουν χαρά και περηφάνια, και βιώνουν την αίσθηση του σκοπού και της συνεργασίας – ειδικά όταν η σύνθεση γίνεται σε ομάδα.
Η δύναμη της σύνθεσης ιστοριών
Έχω υλοποιήσει τέτοια ομαδικά προγράμματα σε ηλικίες από δύο μέχρι ογδόντα ετών, σε διάφορα μέρη:
- σε συνδυασμό με εικονογράφηση με την ζωγράφο, Έυα Γεράκη
- σε σχολεία, ΚΔΑΠ, βιβλιοθήκες, χώρους δημιουργικής απασχόλησης
- με εφήβους και ενήλικες με αυτισμό ή άλλες κοινωνικές δυσκολίες,
- σε ιατρείο παιδοψυχιάτρου,
- ακόμη και σε ένα άλσος και στο προαύλιο μιας εκκλησίας!
Η αίσθηση μετά από κάθε πρόγραμμα είναι πάντα η ίδια.
Κάθε άνθρωπος έχει ανάγκη να εκφράζεται και να ανήκει.
Η σύνθεση μιας ιστορίας ανακουφίζει και ψυχαγωγεί και η ικανότητα αυτή είναι έμφυτη σε όλους μας.
Για εμάς τους ψυχολόγους, η σύνθεση ιστοριών είναι εξαιρετικό εργαλείο ψυχοεκπαίδευσης: βοηθά να μιλάμε με παιδιά και ενήλικες για τον σεβασμό, τη διαφορετικότητα, τη φιλία, τους αποχωρισμούς, την αδυναμία, τα συναισθήματα.
Επιστημονική τεκμηρίωση
Στην ΑΜΚΕ ΠΛΟΗΓΗΣΗ από το 2019 μέχρι σήμερα γίνονται συστηματικά προγράμματα σύνθεσης ιστοριών για νέους με δυσκολίες. Το 2023, στο περιοδικό Ψυχιατρική Παιδιού και Εφήβου, δημοσιεύσαμε με τις συνεργάτιδές μου, Βασιλεία Κατσαούνου, Ευτέρπη Μαρίνη και Μαρία Παπαρδάκη, εργασία με τίτλο:
«Η σύνθεση ιστοριών σε προγράμματα για εφήβους και νέους με νευροαναπτυξιακές διαταραχές: πρόταση για επικοινωνία και συμπερίληψη».
Το 2024, η ψυχολόγος, Άννα Ηλιάδη, έκανε σχετική ποιοτική έρευνα, στα πλαίσια της διπλωματικής της εργασίας για το μεταπτυχιακό της στην Ειδική Αγωγή στο ΕΚΠΑ. Διαπίστωσε ότι:
«Τα αποτελέσματα αναδεικνύουν τη θετική επίδραση της Ψυχοεκπαίδευσης με τη Μέθοδο της Σύνθεσης Ιστοριών στην ψυχολογική κατάσταση και στις διαπροσωπικές σχέσεις των συμμετεχόντων, ενισχύοντας τις κοινωνικές δεξιότητες, την έκφραση συναισθημάτων και την προσωπική ανάπτυξη».
Παράλληλα με τα παραπάνω, έχουμε δει ότι η σύνθεση μιας ιστορίας μπορεί να βοηθήσει τα μέλη μιας ομάδας να εκφράσουν σκέψεις και συναισθήματα που σχετίζονται με τη βία, όπως ο φόβος ή ο θυμός, αλλά και να διαπραγματευτούν εκ νέου πεποιθήσεις και στάσεις, που μπορεί να είναι μη ωφέλιμες.
Μπορει επισης να βοηθησει ατομα που εχουν υποστει λεκτικη η σωματικη βια να μετουσιωσουν το τραυμα τους σε κατι, που μπορει αυτη τη φορα να εχει ελπιδα, χωρις να χρειαστει καν να εκτεθουν και βιωνοντας ασφαλεια.
Η σύνθεση ιστοριών σε πρόγραμμα πρόληψης της βίας στα παιδιά
Το 2025 επέστρεψα στην Home-Start Ελλάς και αναπτύξαμε δράσεις στο έργο «Μεγαλώνοντας με Ασφάλεια: η δύναμη των ιστοριών και των αφηγήσεων στην προστασία των παιδιών», στο πλαίσιο του προγράμματος PREVENT, το οποίο συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω του προγράμματος Citizens, Εquality, Rights and Values (CERV), το Ίδρυμα Μποδοσάκη και το Κέντρο Στήριξης ΜΚΟ στην Κύπρο.
Υλοποιήσαμε οκτώ προγράμματα σε Καβάλα, Αθήνα και Πειραιά – σε σχολεία, ΚΔΑΠ και στην Παιδική και Εφηβική Βιβλιοθήκη του Δήμου Αθηναίων.
98 παιδιά νηπιαγωγείου και δημοτικού συμμετείχαν στη δημιουργία ιστοριών με θέμα τον σεβασμό. Στη συνέχεια δημιουργήθηκε e-book με τις ιστορίες και τις ζωγραφιές των παιδιών.
Οι πρώτες ερωτήσεις μας ήταν απλές, όπως:
- Τι σημαίνει σεβασμός;
- Τι σας κάνει να χαίρεστε;
- Πώς νιώθει το σώμα μας όταν φοβόμαστε;
- Μπορούμε να είμαστε φίλοι με όλους;
Τα παιδιά συμμετείχαν με ενθουσιασμό. Είδα πόση ανάγκη έχουν να εκφραστούν, πόσο σοβαρά βιώνουν όσα εμείς θεωρούμε ασήμαντα – όπως ο φόβος στο σκοτεινό υπνοδωμάτιο ή το να μην θέλει να παίξει μαζί τους ένας φίλος.
Οι οκτώ ιστορίες που δημιουργήσαμε ήταν όλες διαφορετικές:
- Ταξιδέψαμε με τον Σούπερ Σεβασμό και έναν σούπερ παππού που ήθελε έναν κόσμο χωρίς βία.
- Μπήκαμε στο δάσος, όπου μια μάγισσα δεν άφηνε μια πριγκίπισσα να παντρευτεί τον αγαπημένο της.
- Είδαμε μια δασκάλα που φώναζε πολύ στους μαθητές της να χαλαρώνει τελικά πηγαίνοντας στην παραλία με μια σανίδα sup.
- Ταξιδέψαμε με έναν πειρατή που δεν είχε μάθει πώς να σέβεται και κυνηγούσε θησαυρούς, μα ανακάλυψε τη φιλία.
- Αναρωτηθήκαμε αν ένα ρομπότ μπορεί να έχει συναισθήματα, όταν προσπάθησε να το φτιάξει ένα παιδί που δεν είχε φίλους στο σχολείο.
- Και φύγαμε γρήγορα από το σχολείο των βαμπίρ, όπου βρέθηκε ένα κορίτσι νομίζοντας ότι θα είναι ωραία εκεί, μα κανείς δεν σεβόταν κανέναν.
- Τέλος, αναρωτηθήκαμε αν μια σπηλιά γεμάτη χρήματα και με ένα ακριβό αυτοκίνητο μπορεί να αξίζει όσο μια γειτονιά με ένα δεντρόσπιτο, όπου θα περνούν όμορφα οι γονείς με τα παιδιά τους.
Πέραν των όσων είπαμε για τον σεβασμό, οι ιστορίες ήταν ένας τρόπος να εκφραστούν από τα παιδιά σκέψεις για ζητήματα, που απασχολούν αυτή τη στιγμή τον συλλογικό νου όλων, θέματα όπως η οικονομική ανασφάλεια ή η τεχνητή νοημοσύνη.
Κάποιοι γονείς είπαν πως η ιστορία, στο e-book που τους στάλθηκε, υπήρξε μια πολύ καλή αφορμή να συζητήσουν με τα παιδιά τους για σοβαρά θέματα. Και κάποιοι παιδαγωγοί χρησιμοποίησαν το υλικό περεταίρω για δημιουργική απασχόληση ή διδασκαλία.
Γιατί έχει σημασία;
Σε μια εποχή όπου ακούμε για συλλήψεις εφήβων – ακόμη και 13χρονων – η πρόληψη της βίας στα παιδιά γίνεται επιτακτική. Και η πρόληψη της βίας σε ένα εκπαιδευτικό πλαίσιο μπορεί να γίνει μόνο όταν μιλάμε στη γλώσσα των παιδιών, όταν τους δίνουμε την ευκαιρία να εκφράζονται δημιουργικά.
Για να κινηθούμε προς τέτοιους στόχους, χρειάζεται επίσης:
- Να θεωρούμε τα παιδιά ισότιμους συνομιλητές,
- Να αντέχουμε η αντιδραστικότητά τους να διατυπωθεί λεκτικά προσφέροντας εναλλακτικές
- Να τα βοηθάμε να βρίσκουν κίνητρο για τον εαυτό τους ώστε να στραφούν σε κοινωνικές και συνεργατικές συμπεριφορές,
- Να τα ενθαρρύνουμε να μετουσιώνουν την επιθετικότητά τους, αλλά και να διεκδικούν, να βάζουν όρια, να αμύνονται.
Τότε ίσως να μπορούν πιο εύκολα να απορρίψουν τη βία και να στραφούν σε αυτό που τόσο όμορφα περιγράφει ο Άντλερ ως την «ωφέλιμη πλευρά της ζωής».
Το e-book με τις ιστορίες και τις ζωγραφιές των παιδιών μπορείτε να το δείτε ΕΔΩ.
Περισσότερα για τη σύνθεση ιστοριών μπορείτε να διαβάσετε:
Τζωρτζακάκη Κ. και συνεργάτριες, (2023). «Η σύνθεση ιστοριών σε προγράμματα με εφήβους και νέους με νευροαναπτυξιακές διαταραχές: πρόταση για επικοινωνία και συμπερίληψη», Ψυχιατρική παιδιού & εφήβου 11 (1)
Ηλιάδη Α., (2024). Διερεύνηση των απόψεων και των εμπειριών ατόμων με αυτισμό αναφορικά με την ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων μέσω της σύνθεσης ιστοριών. Διπλωματική εργασία, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Τμήμα Εκπαίδευσης και Αγωγής στην προσχολική ηλικία, πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών «Ειδική Αγωγή»
Κατερίνα Τζωρτζακάκη, «Γιατί θα έπρεπε οι ιστορίες να χρησιμοποιούνται ως παιδαγωγικό εργαλείο στο σχολείο», Ψυχογραφήματα
Κατερίνα Τζωρτζακάκη, «Όταν ο Λέων Τολστόι έγραφε ιστορίες με αγροτόπαιδα», Ψυχογραφήματα